Lees verder
In de bestseller Grand Hotel Europa van Ilja Leonard Pfeijffer wordt de keerzijde van het massatoerisme belicht. Grote steden en populaire eilanden worden uitgewoond en de prachtige kenmerken waarop toeristen in eerste instantie afkomen, brokkelen af. Een foto van een groot cruiseschip dat langs het San Marco Plein in Venetië vaart, vat dit alles in één beeld samen. De lokale bevolking profiteert vaak nauwelijks van het toerisme, maar draagt wel de lasten. Zouden er coöperatieve oplossingen zijn die lusten en lasten in balans brengen?
Arjen van Nuland

Voorbeelden van “over-toerisme” zijn over de hele wereld te vinden. De afgelopen zomers werd er in Zuid-Europa geprotesteerd tegen het disruptieve toerisme. In Nederland kennen we het voorbeeld van Amsterdam waar met zo’n 7 miljoen buitenlandse hotelgasten per jaar de leefbaarheid onder druk staat, maar ook een plaats als Giethoorn trekt jaarlijks al 350.000 Chinese toeristen. In 2016 besloot de Thaise overheid Maya Bay Beach in Koh Phi Phi te sluiten. Op dit strand is de film The Beach met Leonardo DiCaprio opgenomen en sindsdien komen toeristen hier massaal op af.

Wie profiteert

Toerisme kan de werkgelegenheid stimuleren en ook stevig bijdragen aan de economie. In veel gevallen is het echter de vraag bij wie dat geld terechtkomt. Het vastgoed en de horeca in toeristische bestemmingen is vaak in handen van buitenlandse bedrijven. Op die manier profiteert de lokale bevolking maar beperkt, terwijl het wel de lasten ervaart zoals afvalproblemen of de geringe beschikbaarheid van woningen.

In die situatie ontstaat er onbalans: te veel toeristen en een hoge belasting van de lokale omgeving tegenover te weinig voordeel voor die lokale omgeving en de bevolking. Kenmerkend hierbij is dat het economisch belang van de exploitanten doorgaans centraal staat, waarbij de lokale vakantiebestemming het middel is om dat doel te realiseren.

Samenwerken

Hier kan een parallel getrokken worden met wat in andere sectoren is gebeurd. Denk bijvoorbeeld aan de agrarische sector waar de boer uitgemolken werd of aan een kleine winkelier die geen inkoopkracht kon realiseren. De oplossing was coöperatief: boeren gingen samenwerken in afzet en verwerking en winkeliers richtten inkoopketens op. Het gevolg was dat zij niet meer het middel waren voor een ander om geld te verdienen en dat hun eigen belangen centraal kwamen te staan.

Airbnb

In het toerisme zien we nu dezelfde vormen van onbalans. Airbnb heeft de hotelbranche voorgoed op zijn kop gezet. Het was bedoeld voor mensen die hun (tweede) huis enkele weken per jaar willen verhuren, maar het is inmiddels ontwikkeld tot een platform waar vastgoedbezitters hun panden jaarrond verhuren. De huizenmarkt in populaire bestemmingen is overspannen geraakt en de lokale bevolking trekt weg door de woningnood. Huurprijzen worden te hoog voor lokale winkeliers en de panden worden gehuurd door mondiale ketens. De banen die gecreëerd worden, zijn vooral voor laag opgeleid personeel. En niet te vergeten: door de commissiekosten komt een stevig deel van het rendement terecht bij Airbnb. De jaarlijkse omzet is inmiddels meer dan 2 miljard dollar.

“Wat kan de coöperatie betekenen voor het toerisme in lokale gemeenschappen?”

Platformcoöperatie

In september 2019 is Fairbnb gelanceerd: de coöperatieve tegenhanger van Airbnb.

Fairbnb is een digitale (platform)coöperatie die zich inzet om balans te vinden tussen mooie reiservaringen en de verdeling van inkomsten naar lokale gemeenschappen.

Om dit te realiseren is Fairbnb gebaseerd op drie pijlers:

  1. Transparantie: Fairbnb is transparant over de geldstromen en werkt samen met lokale overheden om bijvoorbeeld huurgegevens te verstrekken.
  2. Lokale projecten: 50% van de commissie wordt in lokale projecten gestoken, zoals buurtverenigingen, buurttuinen etc. De overige 50% is bedoeld voor het managen van het digitale platform.
  3. Coöperatie: de derde pijler is de coöperatieve structuur met de bijbehorende democratische besluitvorming. Bij de oprichting zijn de medewerkers de leden van Fairbnb, maar het doel is een brede coöperatie met ook verhuurders en lokale initiatieven.

Coöperaties ontstaan vaak in sectoren waar de markt faalt. Het toerisme lijkt een van de volgende sectoren te zijn waar de coöperatie een evenwicht kan herstellen en de lokale gemeenschap een eerlijke beloning geeft.