Lees verder
In een voorgaand artikel bespraken we de leiderschapsvisie van Linda Kohanov: meesterherder van een kudde. Antropoloog Danielle Braun ziet eveneens de parallellen tussen een coöperatie en een nomadisch volk. De leden zijn verdeeld qua locatie. Hoe zorg je dan dat men toch verbonden blijft? Woest aantrekkelijke bijeenkomsten en een diep democratisch voorzitterschap bieden het antwoord.
Wilbert van den Bosch

“Als antropoloog reis ik letterlijk en figuurlijk – studeren is reizen met je hoofd – de wereld rond om de beste praktijken van goed organiseren en veranderen te onderzoeken. Oorspronkelijke stamverbanden zijn mijn vertrekpunt, maar ik probeer die diep menselijke inzichten en praktische omgangsvormen toe te passen in moderne organisaties.”

Hoe moeilijk is coöperatie?

“Samenwerken in familie- en stamverbanden doen we al zolang als we bestaan. En zo lang bestaat ook al de sabotagelijn. Je kent het wel. Er wordt een besluit genomen waar je het eigenlijk niet mee eens bent. Eerst maak je er grapjes over, van lieverlee worden die grapjes sarcastisch, later verzin je smoesjes als: ‘ik dacht dat dat niet voor deze situatie gold’, je gaat roddelen en eventueel zelfs bondjes vormen. Vervolgens begin je het besluit actief tegen te werken. En als dat niet lukt, haak je af. Je hebt oorlog met de coöperatie waar je eerst enthousiast lid van was. Veel leidinggevenden en voorzitters zullen deze sabotagelijn in hun praktijk herkennen. Je kunt dan gerezen problemen proberen te herstellen. Slimmer is het om ze voor te zijn.”

Hoe blijf je weg van de sabotagelijn?

“Ik ga uit van het gegeven dat we tribale primaten zijn. We zijn hiërarchische wezens en hebben een hang naar tribaal leiderschap. But we can do better. Deze twee aspecten verklaren samen wanneer besluitvorming succesvol verloopt en wanneer er problemen ontstaan. We willen aan de ene kant richtinggevend (en soms dominant) leiderschap en aan de andere kant willen we inspraak. We wéten wel: hoe kleiner de groep beslissers, hoe groter de afstemmingsproblemen, maar gaan vaak toch voor het gemak van een snel besluit.

“Zo lang mogelijk conflicten opzoeken. Maar je laat niemand sikkeneurig vertrekken.”

Het te snel streven naar consensus, is eigenlijk niet de juiste methode. Voorzitters proberen conflicten in de kiem te smoren, proberen niet te veel schade te laten ontstaan, leggen oplossingen in de wandelgangen in de week. Niet alles wat onder tafel broeit wordt dan gezegd. Ter vergadering ontstaat er wel een beslissing maar bij de implementatie blijkt de weerstand. We werken meestal met debat en discussie. Maar cultuur groeit in dialoog! Beschaving is een werkwoord. Alles moet met respect op tafel kunnen komen. Democratie en beschaving kosten tijd. Coöperatie dus ook.”

Hoe zit je diep democratisch voor?

“Een dialoog leiden, is een andere manier van voorzitten. Het begint ruim voor de vergadering: doe veldwerk, trek het land in, hoor wat er speelt. En nog veel structureler: zorg dat leden zich thuis voelen in je coöperatie. Geef nieuwe leden een mentor. Werk aan het verwantschapssysteem.

Maar dan de vergadering zelf. Met deep democracy poets je conflicten niet weg, je maakt juist gebruik van verschil en tegenstelling. Maar je laat niemand sikkeneurig vertrekken. Je vraagt mensen duidelijk voor hun eigen behoefte op te komen én je vraagt hen in elkaars schoenen te gaan staan. Als facilitator van dit proces ben je te allen tijde neutraal en gebruik je laagdrempelige, praktische technieken en gespreksmodellen. Dat neutraal blijven is natuurlijk wel eens lastig als je als voorzitter ook een mening hebt.”

“Voorzitters swappen is zo gek nog niet”

“Ik kan me daarom heel goed voorstellen dat voorzitters van verschillende coöperaties bij elkaar het proces leiden. Voorzitters swappen is nog niet zo’n gek idee. Je bent neutraler bij de ander, je kunt elkaar later van feedback voorzien en ieder wordt er beter van. Nog een tip: maak als voorzitter het proces expliciet duidelijk voor iedereen. Deep democracy heeft daar een 5-stappenmodel voor. En een voorwaarde: die spaarzame keren dat een ALV of ledenraad bijeenkomt, zorg dat er wat te beleven valt! Bij de nomaden is dat eten, drinken, trouwen, roddels, feesten: woest aantrekkelijke bijeenkomsten dus. Mensen hebben rituelen en viering nodig. Die tribale behoeften van de leden moet je ook tegemoetkomen.”

Visie op rollen
Centraal in de ‘diep democratische’ aanpak van kwantumfysicus en psychotherapeut Arnold Mindell staat de visie op rollen: we zijn geen functionaris maar nemen die rol aan afhankelijk van de situatie waarin we ons bevinden. En als dat zo is, kunnen we dus ook van rol veranderen. Voorstanders bedenken dan de tegenargumenten en tegenstanders de argumenten voor een voorstel, bijvoorbeeld. Myrna en Greg Lewis hebben dit gedachtegoed praktisch toepasbaar gemaakt voor mensen die niet als psycholoog zijn opgeleid. Danielle Braun is door Myrna Lewis opgeleid.

Hoe weet je dat het werkt?

“Terug naar de oorsprong van deep democracy. De regenboognatie Zuid-Afrika, waar alle kleuren vertegenwoordigd zijn in het spectrum van samenleving en bedrijven, is een rijke bron van inzichten. Na de apartheidsperiode kampten grote nutsbedrijven daar met het probleem dat zwarte medewerkers zich niet gehoord voelden en in verzet kwamen. Op verzoek van een elektriciteitsbedrijf boog het echtpaar Lewis zich over de vraag hoe om te gaan met die conflicten. Zij maakten daarbij gebruik van de procesgeoriënteerde psychologie van Arnold Mindell én van traditionele Afrikaanse culturen waarin de lekgotla, de volksvergadering, een prominente positie in neemt.

De in die hele moeilijke situaties ontwikkelde inzichten vormen een inspiratiebron voor mijn werk. Dat concentreert zich rondom de vraag: hoe om te gaan met conflictsituaties? Hoe vind je een werkwijze waarin ieder zich gehoord voelt? Dat is immers een voorwaarde voor duurzame samenwerking. En volgens mij dus ook een voorwaarde voor een succesvolle coöperatie.”

Wie is Daniëlle Braun?

Dr. Danielle Braun is antropoloog en expert op het gebied van organisatiecultuur, leiderschap en dialoogvoering. Zij faciliteert besluitvorming en geeft trainingen in deep democracy vanuit de Academie voor Organisatiecultuur.